Izbica i Tarnogóra vel Tarnogóra i Izbica

Przedwojenna mapa sztabowa Izbicy i Tarnogóry

(wersja robocza)

Na początek przytoczę tekst „Historia gminy” zaczerpnięty ze strony internetowej Urzędu Gminy Izbica:

„Po raz pierwszy Izbica wzmiankowana jest w źródłach w 1419 roku, jako wieś włączona wówczas do parafii w Krasnymstawie. Mimo erygowania w 1544 roku parafii w Tarnogórze i nadania jej plebanowi 1/4 łana pola w Izbicy, pozostaje ona nadal w parafii krasnostawskiej i dopiero wizytacja biskupa z 1492 roku notuje wieś Izbicę w parafii tarnogórskiej. Wieś Izbicę dzieliła od miasta Tarnogóry rzeka Wieprz, są to więc dwa osiedla sprzężone.
W 1750 roku ówczesny starosta tarnogórski Antoni Granowski uzyskał przywilej Króla Augusta III na lokację miasta Izbicy dla osiedlenia w nim Żydów wyrugowanych z Tarnogóry. W roku 1754 uzyskał też przywilej na jarmarki w Izbicy.

Izbica była w tym czasie najmniejszym miasteczkiem w naszym regionie, mając zaledwie 25 domów wyłącznie żydowskich, w tym 5 zajezdnych oraz 3 browary. Energiczna działalność handlowa i rzemieślnicza Żydów spowodowała szybki rozwój miasteczka, zwłaszcza po zbudowaniu w 1835 roku szosy z Lublina do Zamościa. 1860 roku Izbica liczyła 1450 mieszkańców, samych Żydów; miała 117 domów, w tym 80 murowanych oraz murowaną bożnicę. Szybko też rozwinęło się rzemiosło a nawet przemysł. Zbudowano duży młyn drewniany o 6 kamieniach, tartak, fabrykę mebli giętych, garbarnię, wytwórnię grzebieni. Nie zachowały się domy z pierwotnej zabudowy Izbicy. Istniejące jeszcze starsze domy murowane są gruntownie przerobione, ostatni dwurodzinny dom drewniany z I-szej połowy XIX wieku został rozebrany w 1968 roku. Zachowały się w Izbicy do dziś dwa domy żydowskie z tzw. „kuczkami” – kultowymi pomieszczeniami do modlitw.
Najstarszy plan miasta pochodzi z 1839 roku i przedstawia układ przestrzenny jaki Izbica otrzymała w chwili lokacji. Podstawą założenia był prostokątny rynek o bokach 140 x 100 m, oparty o trakt zamojski i drogę do położonej za rzeką Wieprz Tarnogóry. Sieć uliczna poza rynkiem nie rozwinęła się, nie było takiej potrzeby ani nie sprzyjały temu warunki terenowe, całkowity bowiem obszar gruntów miejskich wynosił zaledwie 16 morgów.
Istniały natomiast tendencje zabudowywania obszernego rynku, na którym Żydzi wznosili budynki mieszkalne, a zwłaszcza handlowe, zapewne typowe żydowskie „budy”. Zabudowa ta w połowie XIX wieku została przez ówczesne władze zniesiona jako szpecąca miasteczko położone przy ważnym i ruchliwym trakcie. Pierwotny układ urbanistyczny jest czytelny w terenie i z nieznacznymi korektami możliwy do utrzymania w warunkach dzisiejszych. Izbica utraciła prawa miejskie w 1869 roku. Wówczas też zlikwidowano istniejącą do tego czasu gminę, a Izbicę, już jako osadę włączono do gminy Tarnogóra. Zmiany te nie zahamowały rozwoju Izbicy, która w okresie międzywojennym liczyła ponad 3 tysiące mieszkańców, w tym ponad 93 % Żydów, miała 92 rzemieślników i kilka zakładów przemysłowych. Była tu również klinkiernia, zbudowana w 1929 roku, czynna do dziś. Izbica jest jednym z nielicznych miasteczek, które w czasie okupacji zostało całkowicie wyludnione po wymordowaniu przez Niemców i wywiezieniu do Bełżca ludności żydowskiej.

Izbica jest dziś miasteczkiem dzielącym się funkcjami administracyjnymi i gospodarczymi z Tarnogórą, od której dzieli ją tylko rzeka Wieprz. W Izbicy mieści się Urząd Gminy, Poczta, Dom Towarowy, Klinkiernia. W Tarnogórze mieści się parafia Rzymsko – Katolicka oraz Polsko – Katolicka, Liceum Ogólnokształcące, Gminny Ośrodek Kultury i Lecznica Weterynaryjna.”

 

Teraz pora na rozszerzenie tych ogólników, które – to trzeba przyznać – czasami mogą wprowadzać w błąd. Ciekawe czy zgadniecie skąd pochodzi ten fragment:
„Izbica.
Jest to miasteczko, położone o 62 klm. za Lublinem (11 km od Krasnegostawu). – Mówiąc o Izbicy trudno się powstrzymać od pewnej dygresji historycznej.
– Miasteczko to, zamieszkałe przez Żydów, nie posiadające kościoła, powstało w połowie XIX wieku dzięki dziwnemu przypadkowi. Oto sąsiednia Tarnogóra, – osada miejska, zamieszkała przez rodziny, wywodzące się od jeńców wołoskich i węgierskich, których osadzili tu niegdyś Tarnowscy narzuciła się swym patrjotyzmem rządowi rosyjskiemu, który zamierzał okolice te rusyfikować. Patrjotyczni tarnogórzanie nie spodziewali się tej kary, jaka ich spotkała. Oto Tarnogórę zdegradowano do stanowiska gminy wiejskiej, pozbawiając jej obywatelstwo wielu przywilejów. Że zaś według praw rosyjskich Żydom nie było wolno mieszkać na wsiach, więc miejscowi wyznawcy Starego Testamentu byli zmuszeni opuścić „wieś” Tarnogórę. – Osiedlili się obok i utworzyli dzisiejszą Izbicę. Pomiędzy sąsiadującemi o miedzę miasteczkami, z których jedno jest wyłącznie żydowskie, w drugiem zaś Żydów wogóle niema (rzadkość w b. Kongresówce!) powstała za polskich czasów silna emulacja. – Jak się ma nazywać miasto? Tarnogóra Czy Izbica?

Władze znalazły z tej sytuacji wyjście zaiste salomonowe. – Izbica pozostanie miasteczkiem, Tarnogóra zaś gminą wiejską, lecz Izbica leży na terytorjum gminy Tarnogórskiej, a oba gminne urzędy mieszczą się we wspólnym budynku!”

Myślę, że fragment ze strony Gminy, który teraz brzmi:
W 1750 roku ówczesny starosta tarnogórski Antoni Granowski uzyskał przywilej Króla Augusta III na lokację miasta Izbicy dla osiedlenia w nim Żydów wyrugowanych z Tarnogóry.” powinno się poprawić, aby brzmiał mniej więcej tak:
W 1750 roku ówczesny starosta tarnogórski Antoni Granowski uzyskał przywilej Króla Augusta III na lokację miasta Izbicy dla osiedlenia w nim Żydów wyrugowanych przez rosyjskiego zaborcę z Tarnogóry.

Mam też problem z tym fragmentem:
„Izbica jest jednym z nielicznych miasteczek, które w czasie okupacji zostało całkowicie wyludnione po wymordowaniu przez Niemców i wywiezieniu do Bełżca ludności żydowskiej.”
Przede wszystkim nie zostało całkowicie wyludnione, bo zostało wielu Polaków. Nie można jednak zapomnieć, że zabito też wielu Polaków zamieszkujących Izbicę.

Kolejny fragment Pochodzi z książki Ryszarda Adamczyka Izbicy dni powszednie:

„Dwie miejscowości leżące tuż obok siebie – Izbica i Tarnogóra od wieków były ze sobą związane, jednak nigdy nie stanowiły zwartej całości, oddzielała je rzeka Wieprz.
W pierwszej połowie XVI w. król Polski Zygmunt I Stary wydał pozwolenie na lokalizację miasta Nowy Tarnów na gruntach wsi Izbica. Jednak do założenia miasta nie doszło. Tarnogóra została założona na prawie niemieckim w 1548 r przez Jana Tarnowskiego, hetmana wielkiego koronnego, wojewodę krakowskiego. W 1544 r Jan Tarnowski ufundował kościół, do którego budowy wykorzystano wieżę obronną z XV w. Wieża obronna usytuowana była tuż nad zachodnim brzegiem Wieprza, w pobliżu gruntów wsi Izbica, stanowiła bastion obronny od najazdów wojsk tatarskich i tureckich.

Kościół w Tarnogórze według Starej litografii.

[…]
W XVII w. przed najazdami wojsk kozackich czy szwedzkich, dokonujących rekwizycji i rabunków, i tak nieliczni kupcy i rzemieślnicy opuszczali małe miasteczka. Uchodzili do większych miejscowości, dających im więcej bezpieczeństwa, wtedy te małe osiedla stawały się osiedlami rolniczymi. Tarnogóra była siedzibą starostwa niegrodowego, zabudowa tej miejscowości nie miała charakteru miejskiego, była to na ogół lokalizacja obronna. Izbica stanowiła przedmieście handlowe Tarnogóry.
W XVIII w., jak to się działo w wielu innych miejscowościach wschodniej Polski, nastąpił upadek miasta Tarnogóra. W 1750r, przywilejem Augusta II (Wettina), Izbica stała się miastem lokowanym przez starostę tarnogórskiego Antoniego Gronowskiego dla pomieszczenia Żydów, wyrugowanych z Tarnogóry. Izbica, dzięki swemu położeniu na szlaku handlowym prowadzącym z Lublina do Zamościa, w konkurencji z Tarnogórą odnosi zwycięstwo.
[…]
Po upadku insurekcji kościuszkowskiej i rozbiorach Polski w rolnictwie i hodowli nastąpiła stagnacja, handel miał charakter lokalny. Brak zbytu na produkty rzemieślnicze jak również brak zainteresowania rzemiosłem powoduje upadek miasta. W roku 1869 Izbica traci prawa miejskie, staje się osadą wiejską.”
(źródło: Ryszard Adamczyk „Izbicy dni powszednie. Wojna i okupacja” s. 293-294)

 

 

Udostępnij